Γιατί πριν μπορέσεις να είσαι με άλλους, πρέπει πρώτα να μάθεις να είσαι μόνος

by admin
66 views

Τα οφέλη της απομόνωσης και η σύνδεσή της με την σκέψη σε έναν κόσμο πλήρως υπερ-συνδεδεμένο. Η διαφορά με τη μοναξιά.

Ανθή Κουτσουμπού

* Το άρθρο της υποψήφιας διδάκτορος στην πνευματική ιστορία των ΗΠΑ στο πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν – Μάντισον, Jennifer Stitt δημοσιεύτηκε στο Aeon. Τo Αeon, είναι διαδικτυακό περιοδικό, που θέτει μεγάλα ερωτήματα, αναζητώντας φρέσκες απαντήσεις και μια νέα οπτική στην κοινωνική πραγματικότητα, την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό. Το NEWS 24/7 αναδημοσιεύει κάθε εβδομάδα μια ιστορία για όσους λατρεύουν την πρωτότυπη σκέψη πάνω σε παλιά και νέα ζητήματα.

Το 1840, ο Έντγκαρ Άλαν Πόε περιέγραψε την “τρελή ενέργεια” ενός ηλικιωμένου άνδρα που τριγυρνούσε στους δρόμους του Λονδίνου από το σούρουπο μέχρι την αυγή. Η αβάσταχτη απόγνωσή του θα μπορούσε να ανακουφιστεί προσωρινά μόνο βυθίζοντας τον εαυτό του σε ένα ταραχώδες πλήθος κατοίκων της πόλης. “Αρνείται να είναι μόνος”, έγραψε ο Πόε. “Είναι ο τύπος και η ιδιοφυΐα του βαθέως εγκλήματος… Είναι ο άνθρωπος του πλήθους”.

Όπως πολλοί ποιητές και φιλόσοφοι ανά τους αιώνες, ο Πόε τόνισε τη σημασία της απομόνωσης. Ήταν “τόσο μεγάλη ατυχία”, σκέφτηκε, να χάνεις την δυνατότητα να μένεις μόνος με τον εαυτό σου, να παγιδεύεσαι στο πλήθος, να παραδίδεις τη μοναδικότητά σου στην αποχαυνωτική συμμόρφωση. Δύο δεκαετίες αργότερα, η ιδέα της απομόνωσης αιχμαλώτισε τη φαντασία του Ραλφ Γουάλντο Έμερσον με έναν ελαφρώς διαφορετικό τρόπο: αναφέροντας τον Πυθαγόρα, έγραψε: “Το πρωί, μόνος… ώστε η φύση να μπορεί να μιλήσει στη φαντασία, όπως δεν κάνει ποτέ με παρέα”. Ο Έμερσον ενθάρρυνε τους σοφότερους δασκάλους να μεταδώσουν στους μαθητές τους τη σημασία των “περιόδων και συνηθειών απομόνωσης”, συνήθειες που έκαναν δυνατή τη “σοβαρή και αφηρημένη σκέψη”.

Τον 20ο αιώνα, η ιδέα της απομόνωσης αποτέλεσε το κέντρο της σκέψης της Χάνα Άρεντ. Γερμανοεβραία μετανάστρια που “δραπέτευσε” από τον ναζισμό και βρήκε καταφύγιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Άρεντ πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της μελετώντας τη σχέση μεταξύ του ατόμου και της πόλης. Γι’ αυτήν, η ελευθερία ήταν δεμένη τόσο με την ιδιωτική σφαίρα – τη vita contemplativa (σ.σ. στοχαστική ζωή) – και τη δημόσια, πολιτική σφαίρα – τη vita activa (σ.σ. ενεργός ζωή). Καταλάβαινε ότι η ελευθερία συνεπαγόταν κάτι περισσότερο από την ανθρώπινη ικανότητα να ενεργείς αυθόρμητα και δημιουργικά δημοσίως. Περιλάμβανε επίσης την ικανότητα να σκέφτεσαι και να κρίνεις ιδιωτικά, όπου η απομόνωση επιτρέπει στο άτομο να συλλογιστεί τις πράξεις του και να αναπτύξει τη συνείδησή του, να ξεφύγει από την κακοφωνία του πλήθους – να ακούσει επιτέλους τον εαυτό του να σκέφτεται.

Το 1961, το The New Yorker ανέθεσε στην Άρεντ να καλύψει τη δίκη του Άντολφ Άιχμαν, ενός αξιωματικού των ναζί SS που βοήθησε στην ενορχήστρωση του Ολοκαυτώματος. Πώς μπορούσε κανείς, ήθελε να μάθει, να διαπράξει τέτοιο κακό; Σίγουρα μόνο ένας διαβολικός κοινωνιοπαθής θα μπορούσε να συμμετάσχει στο Shoah (σ.σ. η εβραϊκή λέξη για το Ολοκαύτωμα). Αλλά η Άρεντ εξεπλάγη από την έλλειψη φαντασίας του Άιχμαν, την απόλυτη συμβατικότητά του. Υποστήριξε ότι, ενώ οι πράξεις του Άιχμαν ήταν κακές, ο ίδιος ο Άιχμαν – το άτομο –  “ήταν αρκετά κανονικός, συνηθισμένος και ούτε δαιμονικός ούτε τερατώδης. Δεν υπήρχε κανένα σημάδι σταθερών ιδεολογικών πεποιθήσεων μέσα του”. Απέδωσε την ανηθικότητα του – την ικανότητά του, ακόμα και την προθυμία του να διαπράττει εγκλήματα – στην “απερισκεψία” του. Ήταν η αδυναμία του να σταματήσει και να σκεφτεί, που επέτρεψε στον Άιχμαν να συμμετάσχει σε μαζικές δολοφονίες.

Ακριβώς όπως ο Πόε υποψιαζόταν ότι κάτι απαίσιο κρυβόταν βαθιά μέσα στον άνθρωπο του πλήθους, η Άρεντ αναγνώρισε ότι: “Ένα άτομο που δεν γνωρίζει αυτή τη σιωπηλή επικοινωνία (στην οποία εξετάζουμε τι λέμε και τι κάνουμε) δεν πειράζει να αντιφάσκει με τον εαυτό του, και αυτό σημαίνει ότι ποτέ δεν θα είναι ούτε σε θέση ούτε θα θέλει να λογοδοτήσει για όσα λέει ή κάνει. Ούτε θα το πειράζει να διαπράξει κάποιο έγκλημα, αφού μπορεί να βασίζεται στο ότι θα ξεχαστεί την επόμενη στιγμή”. Ο Άιχμαν είχε αποφύγει τον σωκρατικό αυτοστοχασμό. Δεν είχε καταφέρει να επιστρέψει στον εαυτό του, σε μια κατάσταση απομόνωσης. Είχε απορρίψει την στοχαστική ζωή, και έτσι δεν είχε καταφέρει να ξεκινήσει την ουσιαστική διαδικασία ερωτήσεων και απαντήσεων που θα του επέτρεπε να εξετάσει το νόημα των πραγμάτων, να διακρίνει μεταξύ γεγονότος και φαντασίας, αλήθειας και ψεύδους, καλού και κακού.

“Είναι καλύτερα να υποφέρεις λανθασμένα παρά να κάνεις λάθος”, έγραψε η Άρεντ, “γιατί μπορείς να παραμείνεις φίλος του πάσχοντος. Ποιος θα ήθελε να είναι φίλος και να πρέπει να ζήσει μαζί με έναν δολοφόνο; Ούτε ένας άλλος δολοφόνος”. Δεν σημαίνει ότι οι απερίσκεπτοι άντρες είναι τέρατα, ότι οι θλιμμένοι υπνοβάτες του κόσμου θα προτιμούσαν να διαπράξουν φόνο παρά να αντιμετωπίσουν τον εαυτό τους στην απομόνωση. Αυτό που έδειξε ο Άιχμαν στην Άρεντ ήταν ότι η κοινωνία θα μπορούσε να λειτουργήσει ελεύθερα και δημοκρατικά μόνο εάν απαρτιζόταν από άτομα που ασχολούνται με τη δραστηριότητα της σκέψης – μια δραστηριότητα που απαιτούσε απομόνωση. Η Άρεντ πίστευε ότι “το να ζεις μαζί με τους άλλους ξεκινά με το να ζεις μαζί με τον εαυτό σου”.

Τι γίνεται όμως αν, θα ρωτήσουμε, γίνουμε μοναχικοί στην απομόνωσή μας; Δεν υπάρχει κάποιος κίνδυνος να γίνουμε απομονωμένα άτομα, αποκομμένα από τις χαρές της φιλίας; Οι φιλόσοφοι έχουν κάνει από καιρό μια προσεκτική και σημαντική διάκριση μεταξύ απομόνωσης και μοναξιάς. Στην Πολιτεία (περίπου 380 π.Χ.), ο Πλάτων πρόσφερε μια παραβολή στην οποία ο Σωκράτης γιορτάζει τον μοναχικό φιλόσοφο. Στην αλληγορία του σπηλαίου, ο φιλόσοφος δραπετεύει από το σκοτάδι ενός υπόγειου άντρου – και από την παρέα άλλων ανθρώπων – στο φως του ήλιου της στοχαστικής σκέψης. Μόνος αλλά όχι μοναχικός, ο φιλόσοφος συντονίζεται με τον εσωτερικό του εαυτό και τον κόσμο. Στην απομόνωση, ο σιωπηλός διάλογος “που έχει η ψυχή με τον εαυτό της” γίνεται τελικά ακουστός.

Απηχώντας τον Πλάτωνα, η Άρεντ παρατήρησε: “Η σκέψη, υπαρξιακά, είναι μια απομονωτική αλλά όχι μια μοναχική δουλειά. Η απομόνωση είναι εκείνη η ανθρώπινη κατάσταση στην οποία κάνω παρέα στον εαυτό μου. Η μοναξιά έρχεται… όταν είμαι ένας και χωρίς παρέα”, αλλά τη θέλω και δεν τη βρίσκω. Στην απομόνωση, η Άρεντ δεν λαχταρούσε ποτέ την συντροφιά γιατί ποτέ δεν ήταν πραγματικά μόνη. Ο εσωτερικός της εαυτός ήταν ένας φίλος με τον οποίο μπορούσε να συνεχίσει μια συνομιλία, αυτή η σιωπηλή φωνή που έθεσε το ζωτικό σωκρατικό ερώτημα: “Τι εννοείς όταν λες…;”. Ο εαυτός, δήλωσε η Άρεντ, “είναι ο μόνος από τον οποίο δεν μπορείς ποτέ να ξεφύγεις – παρά μόνο με το να σταματήσεις να σκέφτεσαι”.

Την προειδοποίηση της Άρεντ αξίζει να τη θυμόμαστε στην εποχή μας. Στον υπερ-συνδεδεμένο κόσμο μας, έναν κόσμο στον οποίο μπορούμε να επικοινωνούμε συνεχώς και άμεσα μέσω του Διαδικτύου, σπάνια θυμόμαστε να διαμορφώσουμε χώρους για μοναχικό στοχασμό. Ελέγχουμε το email μας εκατοντάδες φορές την ημέρα, “πυροβολάμε” χιλιάδες μηνύματα το μήνα. Βλέπουμε με εμμονή το Twitter, το Facebook και το Instagram, λαχταρώντας να συνδεθούμε όλες τις ώρες με στενούς και περιστασιακούς ομοίους. Ψάχνουμε για φίλους φίλων, πρώην εραστές, ανθρώπους που ελάχιστα γνωρίζουμε, ανθρώπους που δεν έχουμε καμία δουλειά να γνωρίζουμε. Ζητάμε συνεχώς συντροφιά.

Αλλά, μας υπενθυμίζει η Άρεντ, εάν χάσουμε την ικανότητά μας για απομόνωση, την ικανότητά μας να είμαστε μόνοι με τον εαυτό μας, τότε χάνουμε την ίδια την ικανότητα να σκεφτόμαστε. Κινδυνεύουμε να παρασυρθούμε στο πλήθος. Κινδυνεύουμε να “απορροφηθούμε», όπως το έθεσε, “από αυτά που κάνουν και πιστεύουν όλοι οι άλλοι” – δεν μπορούμε πλέον, στο κλουβί του επιπόλαιου κομφορμισμού, να διακρίνουμε το “σωστό από το λάθος, το όμορφο από το άσχημο”. Η απομόνωση δεν είναι μόνο μια ψυχική κατάσταση απαραίτητη για την ανάπτυξη της συνειδητοποίησης ενός ατόμου – και της συνείδησης – αλλά και μια πρακτική που προετοιμάζει κάποιον για συμμετοχή στην κοινωνική και πολιτική ζωή. Προτού μπορέσουμε να κάνουμε παρέα με τους άλλους, πρέπει να μάθουμε να κάνουμε παρέα με τον εαυτό μας.

news247.gr

Αγάπη: Τα τρία λάθη που κάνουμε στην αγάπη (Έριχ Φρομ)

Αυξημένα τα επίπεδα μοναξιάς παγκοσμίως

Η μοναξιά είναι δύσκολη και θέλει θάρρος… όπως και η επιλογή να φύγουμε από μία σχέση που δεν μας σέβονται

Η Φιλοσοφία Επιστρέφει